Bilim insanları, antik Mısır’a ait çeşitli eserlerde kullanılan yapıştırıcı ve bağlayıcıları kütle spektrometrisine dayalı proteomik yöntemiyle inceledi. Science Advances’ta yayımlanan çalışmada, İsveç, Birleşik Krallık ve Danimarka’daki koleksiyonlardan alınan, 1425 BCE ile 400 CE arasına tarihlenen küçük örnekler analiz edildi. Bunlar arasında boyalı ahşap tabutlar, mezar duvarı resmi parçaları, mumya büstü yapımında kullanılan boyalı alçı ve boyalı kireç taşı mimari unsurlar yer aldı. Laboratuvar bulaşmasını elemek için boş kontrol örnekleri kullanıldı ve tespit edilen proteinlerdeki kimyasal hasar da incelendi.
Sonuçlar, Mısırlıların sığır tutkalı ile koyun, keçi, at, eşek ve antiloptan elde edilen kolajenleri sıkça kullandığını gösterdi. Bu malzemelerin hayvan derisi ve bağ dokusunun kaynatılmasıyla hazırlanmış olması muhtemel. Hayvansal proteinler yalnızca yapıştırıcılarda değil, boya ve zemin katmanı örneklerinde de bulundu. Araştırmacılar, hayvan türüyle eserin türü, uygulama biçimi, renk, kronoloji, coğrafi köken veya kullanım bağlamı arasında belirgin bir ilişki saptamadı.
Analiz ayrıca sesame ve moringa bitkilerine ait tohum proteinlerini ortaya çıkardı. Sesame proteinleri bir tabut parçasındaki kırmızı örnekte ve mezar duvarı resmi parçasında, moringa proteinleri ise bir tabut örneğinde tespit edildi. Bu izler, tohumların işlenmesinden kalan yan ürünler olabilir; kullanım amaçlarını kesinleştirmek için tamamlayıcı yöntemlerle daha fazla araştırma gerekiyor. Antik Mısır’da bu tohumlardan elde edilen yağlar yemek, tıp, böcek kovucular, kozmetik ve mumyalamada kullanılıyordu. Moringa ayrıca zanaatkârların hamisi kabul edilen Ptah’ın bir tezahürü sayıldığından, tabuttaki izler bitkinin sembolik anlamıyla bağlantılı olabilir.
Proteomik yöntem, az miktarda örnekle karmaşık karışımlardaki tüm proteinleri ve hasarlarını ayrıntılı biçimde belirleyebiliyor.
Neden önemli
Çalışmanın asıl katkısı, antik eserlerdeki organik malzemelerin yalnızca genel bir hayvansal kaynak olarak değil, hangi hayvanlardan gelen proteinleri içerdiği düzeyinde incelenebilmesini göstermesi. Tür, renk, dönem ya da kullanım bağlamıyla belirgin bir eşleşme bulunmaması, malzeme seçiminin tek bir üretim kuralıyla açıklanamayacağını ve eserlerin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Bu yaklaşım, çok az miktardaki örneklerde birden fazla bileşenin birlikte incelenmesine olanak verdiği için koruma ve sanat tarihi araştırmalarında mevcut bulguların daha ayrıntılı yorumlanmasına katkı sağlayabilir. Ancak sesame ve moringa izlerinin üretim artığı mı, bilinçli bir katkı mı, yoksa moringanın sembolik anlamıyla ilişkili mi olduğu henüz açıklığa kavuşmuş değil; bu ayrımı tamamlayıcı analizler belirleyecek.