Osmanlı-Portekiz mücadeleleri alanının duayeni Salih Özbaran başlıklı yazı, Türkiye’de üniversitelerin seçkin akademisyenler yerine sosyal medya fenomenlerini öğrencilerle buluşturmasını eleştiriyor. Bu durum moda hâline geldi. Üniversitelerin gençleri derin bilgi ve entelektüel disiplinle buluşturması, öğrencilere popüler olanı değil dünyayı sorgulamayı aşılaması gerektiği vurgulanıyor.
Yazıda Profesör Salih Özbaran örnek gösteriliyor. II. Dünya Savaşı başlarında Manisa’nın Turgutlu kasabasında elektriksiz bir evde doğan Özbaran, 1960’larda Tayyip Gökbilgin ve Şehabettin Tekindağ’ın yanı sıra Cengiz Orhonlu’nun entelektüel etkisinden yararlandı. 1970’lerde Londra ve Lizbon’da arşiv araştırmaları yürüttü. Portekizce kaynaklara hâkimiyeti sayesinde konuyu her iki tarafın belgeleriyle ele alabildi.
Özbaran’ın çalışmaları, Osmanlı’nın Hint Okyanusu’na genişlemesini ve 16. yüzyıldaki Osmanlı-Portekiz rekabetini aydınlatıyor. Boyut, Akdeniz merkezli anlatıyı aşıyor. Portekizliler 15. yüzyıl sonunda Hindistan’a ulaşıp stratejik mevkiler kurarken, Osmanlılar 1517’de Mısır’ı fethederek Kızıldeniz’e hâkim oldu. İki güç limanlar ve deniz güvenliği için rekabete girişti. Ticaret ağları da bu mücadelenin parçasıydı. Bu mücadele, Asya ticareti ile Ortadoğu ve Avrupa pazarları arasındaki bağlantıların denetimini yansıtıyordu. Özbaran, Portekiz belgelerini Osmanlı tarih araştırmalarının ayrılmaz parçası hâline getirdi.
Neden önemli
Bu profil, bir tarihçinin yaşam öyküsü aktarmaktan çok, üniversitelerin genç kuşaklara hangi ölçütle örnek sunduğuna dair süren bir tartışmaya katılıyor. Eleştirilen eğilim, akademik birikimle kamusal görünürlük arasındaki dengeyi ikincisi lehine bozuyor; yazı buna karşılık arşiv emeğini ve kaynak hâkimiyetini ölçüt olarak öne sürüyor. Tarih yazımı açısından anlamı ise Osmanlı’yı bir Akdeniz devletine sıkıştıran okuma alışkanlığının, Asya ile Avrupa arasındaki ticaret bağlantılarının denetimini konu alan boyutu görünmez kıldığını göstermesi. İki rakip tarafın belgelerini birlikte okuyabilmenin tek dilli arşiv çalışmasına üstünlüğü, benzer alanlara yönelecek araştırmacılar için fiili bir yöntem ölçütü sunuyor. Yazı, üniversitelerdeki davet tercihlerinin nasıl değişebileceği sorusunu ise yanıtsız bırakıyor.